Саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ саҕаланыытынан эйэлээх олоххо көһүү. Генерал А.Н. Пепеляев похуота уонна урусхалланыыта
1921 с. кулун тутарга эдэр сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ биллэрбит саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ (салгыы – НЭП) көһүү судаарыстыбаннай бурдук монопуолуйатын уонна подразверстканы ууратыыттан саҕаламмыта. Бааһынайдар бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын сайдыытыгар интэриэстэрин үрдэтиинэн уонна ол табаарын улаатыннарыынан дойду бары экэниэмикэтин өрө көтөҕүүгэ наадалаах төрүт тэриллиэхтээҕэ. Сэбиэскэй былаас хамаандалыыр-дьаһайар ньыматтан аккаастаммыта уонна ырыынак сыһыаннаһыыларыгар көһүүнү биллэрбитэ. Үлэ түмүгэр материальнай интэриэс, хаһаайыстыба араас көрүҥэ, кээпэрээссийэ сайдыыта, оҥорон таһаарыы барыһын үрдэтии, ырыынак ньымаларын уонна көҕүлүүр күүстэрин оҥорон таһаарыыны былааннаһыҥҥа уонна салайыыга туһаныы итинтэн ыла экэниэмикэ сүрүн хаамыытын салайар сүрүн төһүүнэн буолбута.
Саха сирин сиригэр-уотугар саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүү 1921 с. муус устар 9 күнүгэр губревком уонна оройуон ас-үөл кэмитиэтин бирикээһинэн биллэриллибитэ, онно Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт (салгыы – БСКСК) 1921 с. кулун тутар 21 күнүнээҕи «Ас-үөл уонна сырьё түһээнин натуральнай нолуогунан солбуйуу туһунан» дэкириэтин олоххо киллэрэр миэрэлэр быһаарыллыбыттара [НА РС (Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 5. Л. 15]. Саха сиринээҕи губревком «тыа хаһаайыстыбатын ас-үөл оҥоһуктарыгар, туорах бурдук фураһыгар уонна сырьёҕа түһээни натуральнай нолуок тиһигинэн солбуйуллар» диэн бирикээһинэн биллэрбитэ. Бирикээскэ ураты болҕомто БСКСК дэкириэтин тутаах балаһыанньатыгар ууруллубута, ол нэһилиэнньэҕэ анаан «атыыга ордуктары көҥүл дьаһайары эбэтэр тыа хаһаайыстыбатын уйгутун өрө көтөҕүү эбэтэр бэйэ туһаныытыгар атын наадалаах бородууктаҕа атастаһыыга» кыаҕы арыйбыта. Бу докумуонунан Саха сирин салалтатын уорганнара нэһилиэнньэ экэнэмиичэскэй балаһыанньатын чэпчэтэр тоҕоостоох усулуобуйалары тэрийиигэ, бааһынай хаһаайыстыбалары сайыннарыыга, норуот хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрии былаанын оҥорууга тэрээһиннэри ыытыыга туһулаабыттара.
Саха сиринээҕи губревком бирикээһин таһаарыы уһулуччу тоҕоостоох уонна сүдү суолталаах этэ, күбүөрүнэ хаһаайыстыбаннай олоҕо ити түгэҥҥэ дириҥ кириисис туругар сылдьара уонна кыраай ис наадыйыытын нэһиилэ толорор хаһаайыстыбанан дьарыктаныы дьиҥнээх тиһигэр төннүбүтэ. Хаһаайыстыбаннай боппуруостары бэрээдэктээһиҥҥэ «байыаннайдыы-хомуньуустуу» ньымалары көхтөөхтүк салгыы туттар олохтоох судаарыстыбаннай уорганнар бэлиитикэлэригэр нэһилиэнньэ итэҕэйбэт буолуутун үрдээһининэн балаһыанньа уустугурбута, ити дьон бэйэлэрин хаһаайыстыбаларын өрө көтөҕүүгэ интэриэстэрин наптаппыта. Саха сирин оҥорон таһаарыытын уопсай сатарыйыытын, үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай уонна тас эргиэн сибээһин кэһии түмүгүнэн күбүөрүнэ нэһилиэнньэтин бары араҥатын экэнэмиичэскэй балаһыанньатын биллэ мөлтөөһүнэ буолбута.
Саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүү Саха сиригэр былаас өрөбөлүүссүйэлии уорганнарын үлэтин ньыматын уларыппыта уонна хаһаайыстыбаннай боппуруостары быһаарыы эйгэтигэр талбытынан дьаһайыы чахчыларын тохтотууга тириэрдибитэ. 1921 с. саас «Холбос» күбүөрүнэтээҕи кээпэрэтиип сойууһун биир мунньаҕар концлааҕыртан бырабылыанньа чилиэннэрин уонна сулууспалаахтарын босхолуур туһунан күбүөрүнэ салалтатыгар хадаатайыстыба барылын көрбүттэрэ. Кинилэр ортолоругар Саха сиринээҕи потребительскай кээпэрэтиип сойууһун тэрийбит дьон: К.О. Гаврилов – «Холбос» сойуус бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ, М.И. Попов – бырабылыанньа чилиэнэ, сойуус бырамыысыланнай салаатын сэбиэдиссэйэ, Г.Ф. Андреев – бырабылыанньа чилиэнэ, сойуус потребительскай салаатын сэбиэдиссэйэ о.д.а. Дьадаҥылар баартыйата суох кэмпириэнсийэлэригэр хаһаайыстыбаннай уорганнар бэрэстэбиитэллэрин туспа араарыы, быыбардыыр бырааптарын быһар, үлэттэн туоратар туһунан ылыммыт быһаарыылара «тус өһү ситиһэр» ньыма буолбутун күбүөрүнэ былааһын уорганнара уопсастыбаннас күһэйиитинэн билинэргэ күһэллибиттэрэ. 1921 с. ыам ыйыгар Саха сиринээҕи күбүөрүнэ аска-үөлгэ кэмитиэтэ күбүөрүнэ өрөпкүөмүгэр хаһаайыстыбаннай уонна ас-үөл уорганнарын салайааччыларын уонна үлэһиттэрин олоҕо суох сойуолааһыны тохтоторго уонна баартыйата суох кэмпириэнсийэлэр быһаарыыларын хаттаан көрөргө хадаатайыстыбалаабыта [Бурнашева, 2011, С. 199-201].
Саха сирин сиригэр-уотугар ас-үөл нолуогун киллэриигэ тэрийэр үлэни 1921 с. бэс ыйын 29 күнүгэр губревком тэрийбит күбүөрүнэ продовольственнай тройката салайбыта. Тройка састаабыгар киирбиттэрэ: М.К. Аммосов – губревком бэрэссэдээтэлэ, К.Е. Андреевич – губпродком бэрэссэдээтэлэ уонна А.Л. Бахсыров – «Холбос» губсоюз бэрэссэдээтэлэ [НА РС (Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 22. Л. 1]. Саха сирин сиригэр-уотугар натуральнай нолуокка көһүү тэрээһинин тэрийиигэ уонна табаары атастаһыы дьайыы киириитигэр бары эппиэтинэс губпродтройкаҕа сүктэриллибитэ. Бу соруктары олоххо киллэрии нэһилиэнньэҕэ бэйэтин бородууксуйатын көҥүл дьаһанарыгар кыах биэрбитэ. Губпродтройка биир бастакы мунньаҕар Саха күбүөрүнэтин аска-үөлгэ быһа холоон сыллааҕы наадыйыыта бигэргэммитэ (тыһ. буут): эт – 130, килиэп – 255, арыы – 15, балык – 50, от – 400, тирии араас суорда – 11 тыһ. уст. Саха сирэ аска-үөлгэ уонна сырьеҕа сыллааҕы уопсай наадыйыытын икки суолунан толорорго сабаҕаланара: бастакытынан, натуральнай нолуогу хомуйуу тэрээһинэ; иккиһинэн, табаары атастаһыы дьайыытын көхтөөхтүк киллэрии. Ол курдук, күбүөрүнэ эккэ сыллааҕы наадыйыытын сороҕо натуральнай нолуок курдук, атына – табаары атастаһыы суолунан хааччыйыы былааннанара. Нолуок кээмэйэ хаһаайыстыбаҕа сүөһү ахсаанын кытта сөп түбэһиннэрэн тус-туспа наардаммыта: холобур, 10-15 төбөлөөх хаһаайыстыбалар 4% нолуок төлүүллэрэ; 16-30 – 5%; 31-45% – 6%; 46-65 – 7% уонна 66 үөһэ – 8%. Нолуогу төлүүртэн 4 төбөҕө диэри сүөһүлээх хаһаайыстыбалар босхоломмуттара. Натуральнай нолуогу хомуйуу уонна табаары атастаһыы дьайыытын түмүгэр 1921/1922 операционнай сылларга судаарыстыбаҕа 26 400 төбөнү туттарыахтаахтара, ол 132 тыһ. буут эт буолуохтааҕа [Эмиэ онно, Л. 4].
1921 с. от ыйыгар Саха сирин губпродкомун уурааҕынан арыыга нолуок быһаарыллыбыта. Ылыныллыбыт нуорма быһыытынан, 2-4 ыанар ынахтаах хаһаайыстыбалар 3 муунтаттан натуральнай нолуогу төлүүллэрэ, оттон 5-8 ыанар ынахтаахтар – ыанар ынах аайыттан 5 муунта арыы. Арыы нолуогуттан биир ыанар ынахтаах хаһаайыстыбалар толору босхоломмуттара. Нуорманы таһынан туттарыллыбыт арыы нэһилиэнньэттэн табаары атастаһыы бэрээдэгинэн ылыллара [Эмиэ онно, Д. 138. Л. 45]. 1921 с. балаҕан ыйыгар Саха сирин губпродкомун уурааҕынан Саха күбүөрүнэтин сиригэр-уотугар килиэпкэ, ахсынньыга – тириини оҥорор сырьеҕа натуральнай нолуок киирбитэ [Эмиэ онно, Ф. Р-286. Оп. 20. Д. 43. Л. 1-2; Д. 69. Л. 2]. 1921 с. сайын, киин ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, Саха күбүөрүнэтигэр табаары атастаһыы дьайыытыгар усулуобуйа тэриллэр миэрэлэрэ ылыллыбыттара. Өскөтүн «байыаннай хомуньууһум» кэмигэр нэһилиэнньэҕэ хаалбыт ас-үөл, сырье уонна матырыйаал бары ордугун тутан ылыллар эбит буоллаҕына, табаары уонна аһы-үөлү атыылаһыы судаарыстыба анал пуондатыттан табаарга атастаһыллыахтааҕа. Итинник тиһиги киллэриигэ Саха сирин губпродкома табаар толору тэҥин ырытан оҥорбута, онно сөп түбэһиннэрэн, холобур, 1 хотуурга – 8 муунта ууллубут арыы, 2 буут дьаарысса бурдуга эбэтэр 1 буут сэлиэһинэй бурдук көрүллэрэ [Эмиэ онно, Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 138. Л. 43 об.].
Саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ тосхоллоругар көһүү Саха күбүөрүнэтин норуотун хаһаайыстыбатын салалтатын тиһигин тэрийиигэ уларыйыылары таһаарбыта. Саха губревкома күбүөрүнэ сиригэр-уотугар хаһаайыстыбаннай олох уларытан тэрийии боппуруостарын биир сүрүннээһиҥҥэ уонна бу хайысхаҕа олохтоох уорганнар үлэлэрин сөбүлэһиннэрии аналын 1921 с. кулун тутарга тэриллибит анал уоргаҥҥа – экэнэмиичэскэй сүбэ мунньахха – сүктэрбитэ [НА РС (Я), Ф. Р- 49. Оп. 1. Д. 124. Л. 98]. Биир уталытыллыбат соругунан (ол быһаарыытыттан экэнэмиичэскэй сүбэ мунньах үлэтэ саҕаламмыта) норуот хаһаайыстыбатын Саха сиринээҕи сэбиэтин тутулун уонна үлэтин саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн оҥоруу буолар. Губревком толкуйунан, экэнэмиичэскэй сүбэ мунньах ураты болҕомтото чугастааҕы сылларга Саха күбүөрүнэтин экэниэмикэтин сүрүн хайысхаларын уонна сайдыытын кэскилин дьүүлэһиигэ, оҥорууга ууруохтаахтара. Бу боппуруостары ырытан оҥорууну саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ усулуобуйатыгар 1921 с. күһүнүттэн Саха сирин губревкомун салайар П.А. Слепцов-Ойуунускай көхтөөхтүк көҕүлээбитэ. Саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ соруктара быһаарыллан ылыныллыбыт Х-с партийнай сийиэс быһаччы дэлэгээтэ буолан, П.А. Слепцов-Ойуунускай кэнники В.И. Ленин сийиэскэ тыл этиититтэн өрө көтөҕүллүбүтүн маннык ойуулаабыта: «...билииҥ дириҥиир, өйдүүрүҥ кэҥиир, бары бутуурдаах уонна мөккүөрдээх боппуруостар дьэҥкэ уонна өйдөнүмтүө буолаллар». Сийиэс үлэтин уонна суолтатын туһунан кэнники маннык суруйбута: «Сийиэс биһиэхэ бэлиитикэ оскуолатынан буолла. Сийиэскэ оробуочайдар сойуустарын, ас-үөл түһээнин тохтотуу, нолуогу киллэрии, чааһынай эргиэни көҥүллээһин туһунан боппуруостар дьүүллэһилиннилэр. Биһиэхэ барытын быһааран биэрдилэр, биһиги боппуруос аайы туһунан быһаарыы ылынар наадатын өйдөөтүбүт» [В сердцах трудящихся..., 1970, С. 201-202].
НЭП усулуобуйатыгар Саха сирин сайдыытыгар сүрүн көрүүлэрин П.А. Слепцов-Ойуунускай 1921 с. ахсынньы 14 күнүнэн дааталаммыт «О задачах переживаемого момента» циркулярнай сурукка суруйбута [НА РС (Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 143. Л. 24-25об.]. Сүнньүнэн, П.А. Слепцов-Ойуунускай көҕүлээһининэн, экэнэмиичэскэй сүбэ мунньах үлэтин дьоһун хайысхатынан кыраайга бырамыысыланнас сайдыытын бырагырааматын оҥорууга, Саха кыраайын чинчийиигэ эспэдииссийэлэри тэрийиигэ, чинчийэр үлэҕэ олохтоох каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ, ону сэргэ бырамыысыланнас үлэтигэр дойду атын күбүөрүнэлэриттэн идэлээхтэри ыҥырыыга сыһыаннаах чопчу соруктары көрүү буолбута [Эмиэ онно, Д. 126. Л. 67-67об.]. 1921 с. күһүн Саха сиригэр илиинэн оҥорууну уонна бырамыысыланнай оҥорон таһаарыыны чөлүгэр түһэрэр, сайыннарар туһунан боппуруос судаарыстыбаннай уорганнарга дьүүллэһиигэ бастакытын дьиҥнээхтии турбута. Губсовнархоз бүрүсүдьүүмүн чилиэнэ А.А. Семенов санаатынан, бу соругу быһаарарга ити кэмҥэ хайыы үйэ үлэлии турар бырамыысыланнай оҥорон таһаарыы үлэтин чөлүгэр түһэрэртэн саҕалыахха сөбө, бастатан, туус, сибиниэс, тимир уруудатын хостоооһун уонна тирии оҥоруу [Эмиэ онно, Д. 169. Л. 15]. Сыарҕа көлө уонна уу тырааныспарын сайдыытын, суол-тутуу дьыалатын уонна сибээһи бэрээдэктээһин сытыы кыһалҕаларын суһаллык быһаарарга 1921 с. алтынньыга Күбүөрүнэтээҕи тырааныспар бюрота губревком экэнэмиичэскэй сүбэ мунньаҕын биир хамыыһыйатын быһыытынан тэриллибитэ [НА РС(Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 211. Л. 12-12об.].
Маны сэргэ Саха сиригэр саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ тосхоллоругар хаһаайыстыбаннай олоҕу көһөрүү хаамыытын бэрээдэктииргэ биллэр харгыһынан 1920 с. күһүнүттэн 1921 с. бүтүөр диэри буолбут үлэҕэ түмэ тардыы (мобилизация) бэлиитикэтэ буолар. РСФСР бырабыыталыстыбатын уонна оборуона Сэбиэтин бары уопсай үлэ бэбииннэһин туһунан быһаарыытын толороору 1921 с. саас Саха сирин губревкома дьиҥ таһымнаахтык нэһилиэнньэни үлэҕэ түмэ тардыыга сыаллаах үлэни саҕалаабыта [Бурнашева, 2016, С. 37]. Үлэҕэ түмэ тардыы күбүөрүнэ экэниэмикэтигэр олус куһаҕан дьайыылаах этэ, үгэс буолбут үлэ сыһыаннаһыытын ыһара. Үлэһиттэри атын тэрилтэлэргэ түмэ тардыы бэлиитиикэтэ хаһаайыстыбаннай уорганнар үлэлэригэр төттөрүтүк дьайара. 1921 с. от ыйыгар буолбут «Холбос» сойуус сүбэ мунньаҕар кээпэрээссийэ үлэһиттэрин түмэ тардыы, үлэһиттэри атын тэрилтэҕэ көһөрүү, ону сэргэ 1920 с. алтынньытыттан ураты күүскэ 1921 с. олунньутугар диэри кинилэри хаһаайыстыбанан дьарыктаныыга олоҕо суох сойуолаһыы Губсойуус бары үлэтин уонна кини тиһигин сатарытар диэн бэлиэтэммитэ. Күбүөрүнэ, уезд бары өрөпкүөмнэригэр Иркутскай губревкомун үлэ уонна оборуона Сэбиэтин 1921 с. атырдьах ыйын 10 күнүнээҕи уурааҕынан ас-үөл уорганнарын үлэһиттэрэ уонна оробуочайдара атын тэрилтэлэргэ үлэлииргэ түмэ тардыыга ыҥырыллыбаттарын туһунан иһитиннэриилээх салайар суруга ыытыллыбытын кэннэ балаһыанньа 1921 с. алтынньы 16 күнүттэн эрэ көнөн барбыта. Урут түмэ тардыыга ыҥырыллыбыт үлэһиттэр, ас-үөл уорганнарын модьуйууларынан, кылгас кэм иһигэр ас-үөл уорганнарыгар төннүөхтээхтэрэ, онуоха кээпэрэтииптэр бары көрүҥнэрин уонна кинилэр сойуустарын сулууспалаахтара ас-үөл судаарыстыбаннай уорганнарын сулууспалаахтарыгар тэҥнэниэхтээхтэрэ [Бурнашева, 2011, С. 201-202].
1921 с. бүтүүтүгэр, салгыы буола турар табаар кириисиһин усулуобуйатын, тырааныспар, эргиэн сибээстэрин кэһиини уонна кыраай сиригэр-уотугар таһаҕаһы таһыы олоччу тохтообутун учуоттаан туран, Саха сирин салалтата күбүөрүнэ сиригэр-уотугар саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүүнү тохтоторго күһэллибитэ. Нэһилиэнньэҕэ урут быһаарыллыбыт ас-үөл түһээнигэр былааннар төттөрү толору төннүбүттэрэ. 1922 с. тохсунньуга Дьокуускай уокуругар Гражданскай сэрии бойобуой дьайыыларынан уонна өрө турууну утары охсуһуунан сибээстээн биллэриллибит байыаннай балаһыанньа баар быһыыны-майгыны дириҥэппитэ. Түмүгэр Саха сиригэр саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэ тосхоллорунан ыһыллыбыт хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрии былааннаммыт хаамыыта сэрии буолан тохтотуллубута.
Ол да буоллар пепеляевщинаны кытта охсуһуу бойобуой дьайыыларын сытыырхайыыта сыппаабыт кэмигэр Саха күбүөрүнэтин салалтата саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүү усулуобуйатын тэрийии көхтөөх үлэтин салгыы ыыппыта. Саха сирин салгыы экэнэмиичэскэй сайдыытын сыалын-соруктарын быһаарыыга сүрүн төрүтүнэн 1922 с. муус устарга Саха аптаныамыйатын тэрийии буолбута. Ити түгэн иннинэ өрөпкүөм уопсастыбаннас мунньахтарыгар уонна периодическай бэчээккэ былаас тутулун тэрийии боппуруостарын киэҥ дьүүллэһиитин тэрийэн ыыппыта. Саҥа былаас уорганнарын оҥоруу тосхоллоро уопуттаах салайааччылар уонна исписэлиистэр састааптаах оһуобай хамыыһыйа мунньахтарыгар эмиэ көрүллүбүттэрэ. Саҥа бырабыыталыстыба сүрүн хаһаайыстыбаннай уорганнарын үлэтин дьүүллэһиигэ Саха сирин губревкома Саха күбүөрүнэтин сүрүн хаһаайыстыбаннай уорганнарын Саха АССР эргиэнин уонна бырамыысыланнаһын Наркоматыгар холбуурга аналлаах, өрөспүүбүлүкэ саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүүтүн боппуруостарын быһаарар Оһуобай хамыыһыйаны тэрийбитэ. Хамыыһыйа Саха сирин судаарыстыбаннай уорганнарын кэлиҥҥи үлэтигэр улахан оруолу оонньообут матырыйааллары дьүүллэһиигэ таһаарбыта [Бурнашева, 2018, С. 49].
Саха АССР тэриллибит кэмиттэн ыла өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыбаннай былаанныыр хаһаайыстыбаны тэрийии, хаһаайыстыба бары салааларын үлэтин уларыта тутуута тосхоллордоох кыраай социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын чопчу олоххо баар миэрэлэрин уонна ис тутулун оҥоруу боппуруостарын быһаарыыга көһүү иккис улахан суолталаах түһүмэҕэ саҕаламмыта. Маннык хардыыга наадытыйыы Алдан көмүстээх бириискэлэрин сиригэр-уотугар нэһилиэнньэ табаарга уонна аска-үөлгэ наадыйыытын улаатыыта төрүөт буолбута. Бу усулуобуйаҕа 1922 с. ыам ыйыгар буолбут күбүөрүнэ экэниэмиэкэҕэ сүбэ мунньаҕар ыйдааҕы анал нэрээттэр киин уорганнар салайыыларынан Саха сирин судаарыстыбаннай хааччыйыы боппуруоһа көрүллүбүтэ. Күбүөрүнэҕэ кэлэр табаары тыырар үлэни тэрийиигэ Саха күбүөрүнэтин усулуобуйатыгар сыһыаннаан хаһаайыстыба бары салааларын хааччыйыыга нуорманы ааҕар күбүөрүнэ пуондатын хамыыһыйата тэриллибитэ [НА РС (Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 230. Л. 53].
Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи олохтуур сийиэстэрэ (ахсынньы 1922 с. – тохсунньу 1923 с.) ылыммыт саҥа хаһаайыстыбаннай тутуу Бырагырааматыгар САССР экэниэмикэтин саҥаттан сайыннарыы сүрүн тирэҕинэн хостуур уонна оҥорор бырамыысыланнас сайдыыта ааттаммыта. Маныаха хайа-хостуур бырамыысыланнас сайдыыта эрдэттэн сыаналаммыт бырамыысыланнас саппааһын уонна баар сирин хостооһунун инникитин быһаарар геологическай чинчийии түмүктэригэр тирэҕириэхтээҕэ. Ити өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбатын уорганнарын Саха сирин айылҕа баайын туһаныыны чинчийиигэ эбээһинэстиирэ [Всеякутские..., 1972, С. 13]. Быһаччы чинчийэр үлэни салайыы САССР НКТПромҥа сүктэриллибитэ, кини биир сыалынан билим-чинчийэр эспэдииссийэлэрин тэрийии, ол иһигэр киинтэн онно сөп түбэһэр күүстэри туһаныы этэ. Онно анаан 1922 с. Москваҕа БСКСК иһинэн өрөспүүбүлүкэ бэрэстэбиитэлэ А.И. Мордвов бэлэмнээбит хадаатайыстыбатынан Саха сирин сиригэр-уотугар бэйэтин үлэтин ыытарга хайа-уматык бырамыысыланнаһын Кылаабынай салалтатын (Главгортоп) бырамыысыланнас эрэспиэскэтин Киин салалтата былааннаабыта. НКТПром бырамыысыланнас Салалтатын састаабыгар 1922 с. сэтинньи 1 күнүгэр хайа бырамыысыланнаһын салаата тэриллибитэ. Бу салаа геологическай чинчийиини тэрийии уонна бэрээдэктээһин сөптөөх көрүҥүн талыыга, хайа-хостуур тэрилтэлэр үлэлэрин чөлүгэр түһэрии миэрэлэрин оҥорууга, сиртэн хостонор туһалаах баайы геологическай көрдөөһүнү олохтооһуҥҥа көхтөөхтүк ылсыбыта [Бурнашева, Ковлеков, 2019, С. 296, 298].
Саха АССР хаһаайыстыбатын НЭП тосхоллоругар көһүүтүн салҕанар бырассыаһа күбүөрүнэҕэ харчы эргиирин киллэрии боппуруоһун суһаллык сытыырхаппыта. 1922 с. балаҕан ыйыгар өрөспүүбүлүкэ салалтатын иннигэр нолуок үлэтин услуобуйатын туһунан дакылаатынан Саха сирин наркомфинын нолуок салалтатын сэбиэдиссэйэ кыттыбыта. Кини өрөспүүбүлүкэ салалтатын болҕомтотун Саха сирин сиригэр-уотугар харчы эргиирин суоҕа нолуок үлэтин сайдыытын харгыстыырыгар туһаайбыта [НА РС (Я), Ф. Р-49. Оп. 1. Д. 214, Л. 50об.]. Дойду киин оройуоннарыттан уонна ыаллыы эрэгийиэннэриттэн таһаҕас тиэйиитин тэрийиини сэргэ Саха АССР иннигэр сытыы боппуруоһунан ис эргиэн сайдыыта уонна олохтоох бэйэ оҥорон таһаарыытын, судаарыстыбаннай, чааһынай уонна кээпэрэтиип көрүҥнэрин киллэрэн туран, тэрийии буолбута. Онон сибээстээн өрөспүүбүлүкэ экэнэмиичэскэй олоҕор улахан суолталаах оруол хаһаайыстыба кээпэрэтиип көрүҥэр, арыый да маассабай, экэниэмикэ сүрүн салааларын хабар, бастатан, тыа хаһаайыстыбатыгар, эргиэҥҥэ, кирэдьииккэ уонна илиинэн оҥорууга, бэриллибитэ. Кээпэрээссийэ иннигэр чааһынай хаһаайыстыба көҕүлээһинин уһугуннарыы уонна тэрийии соруга турбута, онно нэһилиэнньэ бэйэ хаһаайыстыбатын бородууксуйатын ордугун батарыытын тэрээһинин уонна тыа хаһаайыстыбатын сырьетун бырамыысыланнай оҥорон таһаарааччыларга түҥэтиини итэҕэйбиттэрэ; киниэхэ бааһынай хаһаайыстыбалары чөлүгэр түһэрии уонна сайыннарыы усулуобуйатын тэрийии, ону сэргэ сир үлэтин оҥорон таһаарыытын үрдэтии соруга сүктэриллибитэ. Куорат уонна дэриэбинэ икки ардыгар бөҕө сибээһи олохтуурга, үлэһит, бааһынай сойууһун бөҕөргөтүүгэ, үлэлээх буолуу боппуруостарын быһаарыыга тирээн турар судаарыстыбаннай соруктары быһаарарга көмөлөһөр кээпэрээссийэ социальнай аналлара улахан суолталаахтара. Өрөспүүбүлүкэҕэ кээпэрээссийэ сайдыытын боппуруоһа, суһал бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй суолтатын учуоттаан, Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи Олохтуур I сийиэстэригэр (ахсынньы 27 күнэ 1922 г. – тохсунньу 19 күнэ 1923 с.) таһаарыллыбыта. «Саха кээпэрээссийэтин балаһыанньатын туһунан» анал өрөсөлүүссүйэҕэ кээпэрээссийэни кыах тиийэринэн өйүүргэ уонна ону хаһаайыстыба тутуутугар киэҥник тардарга сорук турбута [Всеякутские..., 1972, С. 19-20]. Ол тэҥинэн Саха сирин хаһаайыстыбата НЭП тосхолугар көһүүтүн 1921-1922 сс. былааннаммыт үгүс тэрээһинэ хойут, өрө турууну утары бойобуой дьайыы түмүктэммитин уонна экэниэмикэ үлэ эйэлээх усулуобуйатыгар көспүтүн кэннэ олоххо киирбитэ.
Генерал А.Н. Пепеляев похуота уонна урусхалланыыта
1921 с. бүтүүтэ Приморьеҕа уонна Саха сиригэр Гражданскай сэрии тиһэх кыргыһыылара салҕаммыттара. 1921 с. кулун тутарга Чурапчыга ВЯОНУ сийиэһэ бэйэтин бэрэссэдээтэлин Г.С. Ефимовы Владивостокка Приамурье Бириэмэннэй бырабыыталыстыбатыгар байыаннай көмө көрдөөн ыыппыта. Сахалар уонна тоҥустар атын сийиэстэрэ Нелькаҥҥа эмиэ оннук сыаллаах эсер П.А. Куликовскайы хомондьуруопкалаабыта. 1922 с. сайын Харбин куоракка П.А. Куликовский, Г.В. Никифоров (Манньыаттаах уола) уонна С.П. Попов Саха уобалаһыгар сэбиэскэй былааһы түҥнэрэр сыаллаах генерал-лейтенант А.Н. Пепеляевы ыҥырбыттара. Г.В. Никифоров (Манньыаттаах Уола), И.П. Антипин, С.П. Попов омук сирин эргиэнин пиирмэлэриттэн байыаннай эспэдииссийэни сэрии сэбинэн уонна тэрилинэн, аһынан уонна байыаннай таҥаһынан хааччыйарга кирэдьиит ылбыттара [Андросов, 2017, С. 28-29].
Сибииргэ эмискэ турбут бааһынайдар бастаанньаларын туһунан эмигирээннэр прессаларын үлүннэрииилээх сурахтара Кытайга тиийэрэ. Генерал-лейтенант А.Н. Пепеляев кэлэр өттүгэр «Бүтүн Арассыыйатааҕы бааһынай саарыстыбатын» тэрийэр сыаллаах норуот аармыйатын тэрийэргэ, Сибиири босхолуурга, Земскэй собуору таларга этии киллэрбитэ. Кини экэнэмиичэскэй идийээлэ нуучча төрүт олохтоохторун сэниэ олохторун-дьаһахтарын кытта ситимнэнэрэ, оттон бэлитиичэскэй көрүҥүн Олохтуур мунньах быһаарыахтааҕа. Генерал А.Н. Пепеляев хомуньуустары утары эйэлээх нэһилиэнньэни ытыалаһыыта, талабыра уонна күһэйиитэ суох охсуһарга былаанныыра [Юрганова, 2006, С. 55].
Саха сиригэр похуоту тэрийиигэ ини-бии С.Д. уонна Н.Д. Меркуловтар баһылыктаах Приамурье Бириэмэннэй бырабыыталыстыбата «хоту уобалас милииссийэтин» тэрийэргэ бирикээстээбитэ. Генерал А.Н. Пепеляев Владивостокка 1922 с. от ыйыгар кэлбитэ уонна 1922 с. атырдьах ыйын 15 күнүгэр Сибиир баҕа өттүнэн кыттааччылар дружиналарын тэрийэн бүппүтэ. Бэйэтин дьаһалынан А.Н. Пепеляев «үрүҥ» диэн тылы туттары боборго бирикээстээбитэ, тоҕо диэтэххэ, похуот «Аптаныамыйалаах Саха сирин нөҥүө – аптаныамыйалаах Сибииргэ!» девизтээх толкуйдаммыта. Харбиҥҥа уонна Владивостокка сүнньүнэн А.Н. Пепеляев урукку I Сибиир аармыйатыгар бииргэ сулууспалаабыттарын истэриттэн баҕа өттүнэн кытааччылар хомуллубуттара. Дружина ыстаабыгар Г.П. Грачев уонна А.Б. Соболев баһылыктаах листовкалары бэчээттиир типографиялаах иһитиннэрэр салаа тэриллибитэ [Вишневский, 1996, С. 66; Юрганова, 2006, С. 55-56; Последний допрос, 2017].
Пепеляевецтарга кирэдьиити биэрбиттэрэ: «Олаф Свенсон и К°» Эмиэрикэ пиирмэтэ – 401 кыһыл көмүс харчы; «Гудзон Бей» английскай пиирмэ – 25 тыһ. кыһыл көмүс харчы; Британия Уһук Илиннээҕи хампаанньата – 20 тыһ. кыһыл көмүс харчы. Сэрии сэбин уонна тэрилин «Братья Холмс» американскай пиирмэ, «Арай Гуми» уонна «Нихон Моохи» дьоппуон пиирмэлэрэ. Аптаныамыйалаах Сибиир боломуочунайдарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ А.В. Сазонов көрдөһүүтүнэн, дьоппуоннар харабыллыыр ыскылааттарыттан А.Н. Пепеляев 1 тыһ. бинтиэпкэни 100 тыһ. ботуруону кытта, бүлүмүөтү о.д.а. ылбыта. Онуоха А.Н. Пепеляев Г.М. атамаан Г.М. Семенов хаһаактарын «бүтүннүү дьоппуоннартан тутулуктаахтар» диэн кириитикэлээбитэ. Айааҥҥа, Охуотскайга уонна Нелькаҥҥа А.Н. Пепеляевка В.А. Коробейников урусхалламмыт бастаанньыстарын таһаҕаһа тиксибитэ. П.А. Куликовский дружина хамаандалааччытыгар эрэннэрбит 500 тыһ. кыһыл көмүс харчытын оннугар атыыһыт П.А. Кушнаревтан ылбыт 60 тыһ. кыһыл көмүс харчыны биэрбитэ. Ол эрээри үптэрэ тиийбэт буолан, дружина хамаандалааччыта эмигирээннэр холбоһуктарыттан эбии харчы көрдөөн, үп-харчы моҥкуруутун туһунан кырдьыгынан эппитэ [Конкин, 1998, С. 21-22; Последний допрос, 2017; Архив Гуверовского института..., Папка № 139. Генерал А.Н. Пепеляев (Письма к А.В. Сазонову), Л. 5-10].
1922 с. атырдьах ыйын 29-30 түүнүгэр 533 дружинниктаах А.Н. Пепеляев баһылыктаах «Батарея» канонерскай тыы уонна «Защитник» миинэ тырааныспара Владивостоктан устубуттара. 1922 с. балаҕан ыйын 21 күнүгэр 187 дружинниктаах генерал Е.К. Вишневскэй баһылыктаах «Томскай» борохуот Приморьеттан аттаммыта. 1922 с. балаҕан ыйын 8 күнүгэр Охотскай муора Айаан пуордугар дружина бастакы баартыйата түспүтэ, оттон алтынньы 1 күнүгэр – иккис. Охуотскай кытылга корнет В.А. Коробейников 250 бастаанньыһа баара. Арҕаа Хаҥалас улууһугар уонна Өлүөхүмэ уокуругар 400 тахса бастаанньыс сылдьара [История Якутской АССР, 1963, С. 73; Вишневский, 1996, С. 67-68, 82].
А.Н. Пепеляев дружинатын күүһүнэн киириитин төрүөтүнэн И.Н. Барахов баһылыктаах САССР СНК декларация таһаарбыта, онно «ситэ үлтүрүтүллүбэтэх колчаковецтар» саха аптаныамыйатын эһэр, норуоту бас бэриннэрэр уонна Саха сирин айылҕа баайын халыыр былааннарын туһунан этиллэрэ. Онно өссө нэһилиэнньэҕэ, национальнай интэлигиэнсийэҕэ, амньыыстыйаламмыт бастаанньыстарга барыларыгар үрүҥ гвардеецтары утары биир боруон буолан турунарга ыҥырыы этиллэрэ. Итиннэ хардаран дружина хамаандалааччыта сибиир бааһынайдарыттан түмүллүбүт саллааттар эписиэрдэри кытта саха норуотун ыҥырыытынан, дружинниктар эрэллээх кулут буолаары Олохтуур мунньаҕы талар сыаллаах кэлбиттэрин туһулаан эппитэ. Кыһыллар уонна үрүҥнэр диэн арахсан бүтэн, үрүҥ-от күөх өҥнөөх былаах аннынан бары бииргэ холбоһуоҕуҥ уонна салгыы Арҕаа Сибииргэ барыахха диэн этии киллэрбиттэрэ. Подполковник Суров байыаннай чаастар ахсааннарын, сэриини тарҕатан олордууну, кыһыллар ыскылааттарын, хомуньуустары утары аҕытаассыйаны чуҥнуурга уонна сэбилэниилээх перевороту бэлэмнииргэ Дьокуускай к. интэлигиэнсийэтин кистэлэҥ тэрилтэтигэр кистэлэҥ салайар ыйыыны оҥорбута [Вишневский, 1996, С. 69-71; НА РС (Я), Ф. Р-440. Оп. 1. Д. 3. Л. 17].
А.Н. Пепеляев 1922 с. балаҕан ыйын 7 күнүгэр В.А. Коробейников, Саха уобалаһын управляющайа П.А. Куликовскай, ВЯОНУ чилиэннэрэ С.П. Попов, А.А. Новгородов, атыыһыт Ю.А. Галибаров уо.д.а. састааптаах оробуочай мунньаҕы ыыппыта, кинилэр гражданскай былаас аналын П.А. Куликовскайга биэрбиттэрэ. Айааҥҥа дружина хамаандалааччыта бастаанньыстар хотторбуттарын билэн баран, Саха сирин улаҕатыгар салгыы айанныыр тоҕоостооҕун саарбаҕалаабыта, ол эрээри П.А. Куликовскай генералы похуотун салгыырыгар эмиэ итэҕэппитэ [Антонов, 1996, С. 96].
А.Н. Пепеляев Нелькаҥҥа И. Карпель кыһыл этэрээтин өмүтүннэрэн, суох гынаары эрэнэн, былдьаан ылбыт борохуоттарынан Майа өрүһүнэн аллара устан Дьокуускай диэки барбыттара. Ол эрээри, ону таҥнарыахсыттан истэн, 250 кыһыл армеец суукка иһигэр быраҕыллыбыт брандвахтаны өрөмүөннүү охсон, Петропавловскайга устубуттара. 1922 с. балаҕан ыйын 29 күнүгэр генерал сэриилэрэ кураанахсыйбыт Нелькаҥҥа үктэммиттэрэ. Охуотскай муора кытылыттан Нелькаҥҥа диэри 240 биэрэстэни пепеляевецтар 20 күн устата ыарахан усулуобуйаҕа, аһаҕас халлаан анныгар хонон, курулас ардах аннынан онно анала суох таҥастаах тилэри бадараан, хайа өрүстэрин халааннарын нөҥүө устун туораабыттара. Дьугдьуур хайаны уҥуордуурга күүстээх тыал наартаҕа баайыллыбыт дьонноох табалары охтортуура. Астарын сорҕотун Сыгынах диэн сиргэ хаалларарга күһэллибиттэрэ, тоҕо диэтэххэ Коробейников илистибит аттарыгар тута Айааҥҥа пепеляевецтар таһаҕастарын ындыбыттара, итинтэн сылтаан аара суолга 100 сылгы өлбүтэ. Түмүгэр Нелькаҥҥа хоргуйуу саҕаланан, пепеляевецтар ыты, суору уонна уокка кэриэрдиллибит тирии маллары сииллэрэ [Вишневский, 1996, С. 7, 71-72, 78; Юзефович, 2015, С. 115, 130].
Нелькаҥҥа пепеляевецтар кыайан тахсыбакка олорбуттара, тоҕо диэтэххэ, өрүһүнэн тугунан да бараллара суоҕа, онтон күһүн суол алдьанан, сатыы похуотунан барыы эмиэ кыаллыбатаҕа. А.Н. Пепеляев Айааҥҥа иккитэ түргэнник аһылык, таҥас аҕалалларыгар модьуйан, наарыһынайы ыыппыта. Ол эрээри 1922 с. алтынньы 19 күнүгэр эрэ Айаантан Нелькаҥҥа диэри бастакы уон көлө кэлбитэ. Хампаанньа кэмин устатын тухары Охуотскай кытылтан Саха сиригэр тоҥустартан ылыллыбыт 800 табанан быһа холоон барыта 1500 таһаҕастаах наарта кэлбитэ [Никифоров-Кюлюмнюр, 2001, С. 293-294]. Атыыһыт Ю.Г. Галибаров табалары ылаары тоҥустартан күндү түүлээххэ пепеляевецтартан ылыллыбыт табаардарын атастаһара, ону кэлин Дьоппуон уонна Эмиэрикэ пиирмэлэригэр атыылаабыта. Боруон аттынааҕынан биллэриллибит Айаан-Нелькан оройуонугар А.Н. Пепеляев баар аһы-үөлү уонна булт тэрилин сэбиэскэй эргиэн тэрилтэлэринээҕэр чэпчэки сыанаҕа табаларга атастаһыыны тэрийэрэ. Нелькаҥҥа биир дружинник туһаныытын сууккатааҕы нуорматын быспыттара: 2 муунта (800 г) бурдук, муунта (400 г) эт, 10 солуотунньук (42 г) курууппа, 10 солуотунньук (42 г) саахар, туус уонна чэй. Маны таһынан ыйга муунта (400 г) табах уонна мыыла биэрэллэрэ. 1923 с. тохсунньу саҕаланыытыгар эрэ пепеляевецтар Нелькантан сатыы барбыттара [Юрганова, 2006, С. 55-56; Юзефович, 2015, С. 146, 148].
САССР СНК бэрэссэдээтэлэ И.Н. Барахов, САССР сэриилэрин хамаандалааччыта К.К. Байкалов уонна ыстаап начаалынньыга А.Г. Козлов дружинниктарга Владивостогу кыһыллар ылбыттарын туһунан туһулаан эппиттэрэ, мээнэ сэриини тохтотоллоругар уонна тыытыллыбат буолууну мэктиэлээн, баҕа өттүнэн бэринэллэригэр ыҥырбыттара. 1923 с. тохсунньу 14 күнүгэр 4 бүлүмүөттээх 40 кыһыл байыас састааптаах «эйэлээх» дэлэгээссийэ, саха бастаанньыстарын көрсөн, бэринэллэригэр сурук хаалларан баран саспыттара. Ол эрээри кыһыллар ыыппыт чуҥнааччы-саха өстөөхтөр диэки буолан, ол түмүгэр бастаанньыстар бэйэлэрэ саба түспүттэрэ уонна 10 кыһыл армееһы өлөрбүттэрэ, биири бааһырдыбыттара [Вишневский, 1996, С. 74].
Приамурье бырабыыталыстыбата сууллубутун кэннэ А.Н. Пепеляев 1923 с. тохсунньу 1 күнүнээҕи бирикээһинэн бэйэ-бэйэни ыҥырарга чыыны этиэх иннинэ «быраат» диэн тылы туттарга ыйбыта – быраат поручик, быраат генерал о.д.а. 1923 с. тохсунньу 2 күнүгэр Айаан-Нелькан оройуонун нэһилиэнньэтин бэрэстэбиитэллэрин сийиэһэ, пепеляевецтар өттүлэриттэн ханнык да күһэйии, күөмчүлээһин суох диэн биллэрбиттэрэ, олохтоохтору барыларын бассабыыктар былаастарын суулларар сыаллаах Сибиир дружинатын тула түмсэргэ ыҥырбыта. Сотору А.Н. Пепеляев Сибиир добровольческай дружинатыгар М.К. Артемьев баһылыктаах саха бастаанньыстарын этэрээтэ холбоспута. 1923 с. олунньу 5 күнүгэр генерал-мойуор В.А. Ракитин Нарревдот (амньыыстыйаламмыт бастаанньыстартан турар норуодунай-өрөбөлүссүйүөннэй этэрээт) хамандыырыгар С.М. Михайловка дружина Айаантан Аммаҕа диэри дьоруойдуу (аһа, эмэ-томо суох, сири-дойдуну, саха тылын билбэккэ) похуотун туһунан суруйбута. Нарревдот байыастарын кытта тэҥнээтэххэ, саха дружинниктарын ахсаан өттүнэн баһыйара эмиэ бэлиэтэммитэ [А.Н. Пепеляев..., 1991, С. 26; Антонов, 1996, С. 96; НА РС (Я), Ф. Р-455. Оп. 1. Д. 90. Л. 57].
РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун мунньаҕар К.К. Байкалов 5-с аармыйа уонна Илин-Сибиир байыаннай уокуругун хамаандалааччыта К.А. Чайковскай оперативнай боппуруостарга орооһорун үҥсүбүтэ, чуолаан И.Я. Строд Петропавловскайга хааларын модьуйуутугар, онтон сылтаан генерал Ракитин кинини чэпчэкитик тумнубута. Өссө 1922 с. алтынньытыгар САССР байыаннай хамаандабанньата Чурапчыга Е.И. Курашов баһылыктаах 600 кыһыл армеецтаах илиҥҥи бойобуой учаастагы тэрийбитэ. К.К. Байкалов бытана сылдьар кыһыл этэрээттэри Чурапчы-Амма оройуонугар түмэргэ, оттон Аммаҕа баар Строд этэрээтин Петропавловскайга барарыгар бирикээстээбитэ. 1923 с. олунньу 2 күнүгэр 250 дружинник уонна 150 бастаанньыс-саха полковник Рейнгардт хамаандатынан соһуччу охсуунан Амманы ылбыттара [ГАНО, Ф. Р-1. Оп. 1. Д. 701. Л. 3; НА РС (Я), Ф. Р-209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80].
Амма сууллубутун кэннэ саха бастаанньыстарын бастакы кистэлэҥ сүбэ мунньаҕа пепеляевецтар билиэннэйдэри, эйэлээх олохтоохтору дьакыйыахтарын сөбүн тохтотор, ону сэргэ өрө турааччылар салалталара дружинниктар байыаннай былааннарыгар киирэр кыаҕы ылар сыалтан ВЯОНУ гражданскай оруолун кэҥэтии туһунан эппитэ. 1923 с. олунньу 21 күнүгэр национальнай интэлигиэнсийэ иккис кистэлэҥ сүбэ мунньаҕа генерал Ракитиҥҥа «сахаларга улахамсыйан сыһыаннаһарын иһин» итэҕэйбэт буолууну биллэрбитэ, Уобаластааҕы салалтаҕа кыһыллары кытта эйэлэһиини түһэрсэргэ, ВЯОНУ дьаһалыгар күндү түүлээҕи биэрэргэ этии киллэрбитэ [Никифоров-Кюлюмнюр, 2001, С. 287].
А.Н. Пепеляев Дьокуускайга кимэн киирии туһунан бирикээс биэрбитинэн сибээстээн, өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар көмүскэнии балаһыанньата биллэриллибитэ. 282 байыастаах, 5 ыарахан уонна 15 чэпчэки бүлүмүөттээх Строд этэрээтэ 1923 с. олунньу 8 күнүгэр Петропавловскайтан тахсан, 200 биэрэстэлээх ыарахан туорааһыны оҥорон, олунньу 13 күнүгэр Амма с. кэлбитэ. Ол эрээри Амматтан 18 биэрэстэҕэ сытар Саһыл Сыһыы диэн сиргэ 5 балаҕаҥҥа түспүт стродовецтары 230 дружинниктаах генерал Е.К. Вишневскэй этэрээтэ төгүрүйбүтэ. Бастакы кыргыһыыга пепеляевецтар 49 киһини өлбүтүнэн сүтэрбиттэрэ, 40 бааһырбыта уонна 4 билиэн ылыллыбыта; кыһыллар өлбүтүнэн 26 киһини сүтэрбиттэрэ уонна 30 киһи бааһырбыта. И.Я. Строд баһылыктаах кыһыл армеецтар, көмүскэнэн, тиэтэллээхтик тоҥ өлүктэринэн уонна балбааҕынан хахха оҥостуммуттара. Саха бастаанньыстара суоһар уоту аспыттара, ол кыһыл армеецтарга бырастыынанан тигиллибит маҥан халааты кэтэллэригэр күһэйбитэ. Уунан хааччынаары кыһыллар түүн сыылан тахсаллара уонна кууллары хаарынан толороллоро. Хаар өлбүт ат этин буһаралларыгар эрэ тиийэрэ, иккилии курууска ууну бааһырбыттарга уонна биирдиини – доруобайдарга. 96 бааһырбыт киһи сүөһү турар 20 кв. саһаан иэннээх, ыарахан салгыннаах хараҥа, сииктээх хотоҥҥо сыталлара. Эмп суоҕа, биинтэни илдьирийиэр диэри хаста эмэ сууйаллара. Бааһырбыттар хааннара сүһүрэн өлөллөрө. А.Н. Пепеляевка, төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэри хаалларан баран, Дьокуускай диэки барарыгар кыах баара эрээри, ол туолбатаҕа, ити түмүгэр киин куоракка уопсай кимэн киирии оҥоһуллубатаҕа [НА РС (Я), Ф. Р-209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80].
1923 с. олунньу 26 күнүгэр 12-с стрелковай куорпус хамандыыра К.А. Чайковскай САССР сэбилэниилээх күүстэрин хамаандалааччы К.К. Байкаловы кытта тэлэгирээбинэн кэпсэтии кэмигэр САССР сэбилэниилээх күүстэрин хамаандалааччы сүрүн санаатыттан мунаарбытын, «Строду өрүһүйэ түргэнник» барбатаҕын эппитэ, уонна төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэргэ суһаллык көмөлөһөллөрүгэр модьуйбута. 1923 с. кулун тутар 3 күнүгэр ыстаап начаалынньыга А.Г. Козлов 12-с стрелковай куорпус хамандыырыгар тугу да гымматахха, пепеляевецтар «Строду дьакыйыахтарын» сөбүн тиэрдибитэ [Эмиэ онно, Ф. Р-176. Оп. 1. Д. 80. Л. 3об., 5, 20об., 21]. Байкалов эспэдииссийэлиир этэрээтэ И.П. Мизин СБС (ГПУ) дивизионун 600 байыаһыттан уонна 15 бүлүмүөттээх, 2 оруудьуйалаах оһуобай аналлаах чаастартан (ЧОН), ону сэргэ Чурапчыга 537 байыастаах, 2 хайа оруудьуйалаах, 7 ыарахан уонна 20 чэпчэки бүлүмүөттээх Е.И. Курашов Илиҥҥи бойобуой учаастагыттан турара. Сэриилэр бастакы бөлөхтөрө Амма хайысхатынан туруммута, иккис – Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ түбэспиттэргэ көмөҕө барбыта [Эмиэ онно, Ф. Р-209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80; История Якутии, 2005. С. 38].
1923 с. кулун тутар 2 күнүгэр К.К. Байкалов 600 байыаһа, хойуу туманы хахха оҥостон, кимэн киирэн, 6 чаастаах кыргыһыы кэнниттэн Амманы ылбыттара. 220 дружиннигы билиэн ылбыттара, ол иһигэр П.А. Куликовскайы эмиэ, кини бэйэтигэр тиийиммитэ. Кимэн киириигэ чорбойбут хомуньуустар Ян Крумин, этэрээт хамыһаара Ф.В. Ляжнин (өлбүтүн кэннэ), И.Е. Алексеев уонна да атыттар Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыттара. Трофей быһыытынан 170 ботуруон, хас да сүүс граната, балаакка, 500 утуйар таҥас кэмпилиэгэ, 700 буут эт былдьаммыта. 1923 с. кулун тутар 4 күнүгэр Е.И. Курашов этэрээтэ И.Я. Строд төгүрүтүллүбүт этэрээтин босхолообута, кини 18 хонукка 63 байыаһа өлбүтэ уонна 96 бааһырбыта [История Якутской АССР, 1963. С. 38, 74; НА РС (Я), Ф. Р-176. Оп. 1. Д. 80. Л. 33].
Е.И. Курашов этэрээтэ 1923 с. кулун тутар 2 күнүгэр Амматтан 35 км хотугулуу-илин сытар Билиистээх диэн сиргэ пепеляевецтары кытта сэриилэспитэ, ол гынан баран генерал А.Н. Пепеляев, кыргыһыы кэмигэр Амма солобуодата сууллубутун истэн, дружинатыгар Охуотскай кытыл диэки чугуйалларыгар бирикээстээбитэ. 280 ыстыыктаах И.П. Мизин кыһыл этэрээтэ «олоччу санаалара самныбыт өстөөҕү сойуолаһары наадалааҕынан аахпатаҕа» уонна Козлов бирикээһэ, көҥүлэ суох «Аммаҕа төннүбүтэ» дружинниктар балаһыанньаларын эмиэ быыһаабыта [НА РС (Я), Ф. Р-176. Оп. 1. Д. 80. Л. 23об., 32].
Муус устар 9 күнүгэр Пепеляев Амматтан Нелькаҥҥа диэри тымныыга, күүстээх тыалга 600 км барбыта, бу холобура суох похуокка 2 эрэ киһини сүтэрбитэ [Юзефович, 2015. С. 297]. Нелькаҥҥа кини тоҥустар II сийиэстэрин ыҥырбыта, онно сахалар бассабыыктары кытта охсуһар баҕалара суоҕун аһаҕастык эппитэ уонна тоҥустартан дружинниктары Айаан пуордугар түһэрэргэ бүтэһик көмөнү оҥороллоругар көрдөспүтэ, ону аһынан уонна булт тэрилинэн төлүүр кыаҕа суоҕа. Онуоха дэлэгээттэр пепеляевецтары тоҥустары көмүскүү хаалалларыгар көрдөспүттэрэ уонна этинэн хааччыйыахпыт диэн эрэннэрбиттэрэ. Дружина хамаандалааччыта этиилэрин ылыммакка, тоҥустарга сэбиэскэй былааска бас бэринэллэригэр сүбэлээбитэ уонна «тоҥустар баар буоланнар эрэ, Айааҥҥа диэри похуокка аччыктаан өлбөтөхпүт» диэн бэлиэтээбитэ [Юрганова, 2006. С. 59; Юзефович, 2015. С. 302-303].
Бойобуой дьайыы кэмигэр кыһыллар өттүлэриттэн бастаанньаһыттары уонна эйэлээх олохтоохтору кыыллыы дьууктааһын түбэлтэлэрэ баара. 1923 с. тохсунньуга Петропавловскайга диэри 60 көлөлөөх обуос сирдээччилэринэн 20 саха сылдьыбыта. Аара суолга кыһыл армеецтар кинилэри кутааттан үүрэллэрэ, аһаппаттара уонна бинтиэпкэ луоһунан кырбыыллара. Ол түмүгэр таһаҕасчыттар П.А. Иннокентьев, И.И. Емельянов, Е.П. Осипов өлбүттэрэ, А. Давыдов уонна Захаров иирбиттэрэ, атыттар сураҕа суох сүппүттэрэ [НА РС (Я), Ф. Р-176. Оп. 1. Д. 50. Л. 80-80об., 81; Ф. Р-455. Оп. 1. Д. 90. Л. 60].
Оттон А.Н. Пепеляев дружината Охотскай кытылга диэри тиийбитэ. Пепеляевецтар илиинэн 100 киһи киирэр 5 кунгааһы (паалыбата суох эрдиилээх тыы) туппуттара, оттон хаалбыт 300 киһи кыраныыссаны кураанах сиринэн төлө көтүөхтээхтэрэ [История Якутской АССР, 1963, С. 74; А.Н. Пепеляев..., 1991, С. 28]. Ол эрээри бэс ыйын 16-17 түүнүгэр Владивостоктан «Индигирка», «Ставрополь» уонна «Кишинев» диэн үс борохуотунан кэлбит С.С. Вострецов баһылыктаах ахсаан өттүнэн кинилэри баһыйар кыһыл армеецтар этэрээттэрэ Айаантан 20 биэрэстэ тэйиччи тохтообуттара, төгүрүктээбиттэрэ уонна бэс ыйын 19 күнүгэр дружинниктары хамандыырдары кытта утарсыыта суох билиэн ылбыттара. Андерс полковник Айааны босхолуу сатаабыта, ол гынан баран, А.Н. Пепеляев бирикээһин тутан баран, кыһылларга эмиэ бэриммитэ. Ахсааннаах дружинниктар эрэ, олор истэригэр генераллар Вишневскэй уонна Грачев, дьоппуон балыксыттарыгар оробуочай буолан наймыланан, Кытайга куоппуттара. Кэлин, 1923 с. бэс ыйын 28 күнүгэр, бэйэтин күннүгэр Пепеляев маннык суруйан хаалларбыта: «Дон Кихот курдук кутталга куустарбыппыт, тыал миэлиҥсэтин кытта охсуспуппут. Өлүүлээх алҕас, ол иһин мин толук буолабын» [А.Н. Пепеляев..., 1991, С. 28; Вишневский, 1996, С. 89-91; Юзефович, 2015, С. 350]. Бэс ыйын 24 күнүгэр Сибиир баҕа өттүнэн барааччыларын дружината Владивостокка ыытыллыбыта; онтон Иркутскай түрмэтигэр хаайыллыбыттара.
И.Н. Барахов, М.К. Аммосов, С.М. Аржаков кыттыылаах РКП(б) Саха сиринээҕи обкомун пленумун хадаатайыстыбатынан 200 саха рядовой пепеляевеһы уонна бастаанньыһы босхолообуттара. 150-тан тахса саллааты уонна эписиэри сыылкаҕа ыыппыттара, 70-тан тахса үрдүкү эписиэр байыаннай трибуналга бэриллибитэ. Сыл аҥаарын иһигэр силиэдэбэтэллэр хаайыллыбыт дьон Нелькаҥҥа уһанар дьиэни оттук маска туттубуттарын, үс саха дьахтарын күүһүлээбиттэрин уонна ньирэйи уорбуттарын эрэ арыйбыттара. Ону ааһан Читаҕа суукка Строд Саха сиригэр дружина кэлиэҕиттэн өрө турааччылар кыыллыы быһыылара тохтообута диэн эппитэ уонна А.Н. Пепеляевы «гуманнай киһи» диэн ааттаабыта. 1923 с. олунньу 17 күнүгэр П.А. Ойуунускай, М.К. Аммосов кыттыылаах ССКСК Бүрүсүдьүүмүгэр Байкалов дакылаатыттан пепеляевецтар эйэлээх нэһилиэнньэни талаабыт 20 түбэлтэлэрэ быһаарыллыбыта. Бойобуой дьайыы хаамыытыгар дружина 732 киһиттэн уопсай сүтүгэ: 98 – өлбүт, 24 – сураҕа суох сүппүт, 115 – билиэҥҥэ түбэспит; кыһыллар сүтүктэрэ: 192 – өлбүт, 259 – бааһырбыт, 47 – сураҕа суох сүппүт. Бойобуой дьайыы сүрүн балаһатыгар түбэспит Амма уонна Уус Майа улуустара балачча обургу сүтүктэммиттэрэ [ГАНО, Ф. Р-1. Оп. 1. Д. 701. Л. 32; НА РС (Я), Ф. Р-209. Оп. 1. Д. 136. Л. 86].
Саха АССР биһиги дойдубутугар Гражданскай сэрии бүппүт тиһэх сиринэн-уотунан буолбута. ВЯОНУ боломуочунайдара ыҥырбыт А.Н. Пепеляев баҕа өттүнэн холбоспут дружината, өрө турбут сахалар өйөбүллэригэр суоттанан, салгыы Арҕаа Сибииргэ похуотунан барыахтааҕа. Хамаандалааччы кэнэҕэски салайыы көрүҥүн быһаарар Земскэй собуору норуот холкутук таларыгар эрэммитэ. Пепеляевецтарга эмигирээннэр холбоһуктара, Приморье үрүҥнэрин бырабыыталыстыбата уонна Дьоппуон уонна АХШ чааһынай пиирмэлэрэ үбүнэн көмөлөһөллөрө. Ол эрээри Нелькаҥҥа соргу суоҕа, Саһыл Сыһыыны өр кэмнээх сэриинэн төгүрүйүү уонна саха интэлигиэнсийэтин икки аҥыы буолар сүрүн санаата Дьокуускай куораты баһылааһыҥҥа дружинниктар былааннарын ыспыта. К.К. Байкалов хамандыырдаах кыһыллар Саһыл Сыһыы оборуонатын кэмигэр уонна Е.И. Курашов Илиҥҥи бойобуой учаастагын көхтөөх дьайыытынан бэлэмнэнэн баран, Аммаҕа А.Н. Пепеляевка сууһарыылаах кыайтарыы оҥоһуллубута. Бу байыаннай хампаанньа өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтигэр биллэр хоромньуну таһаарбыта, элбэх киһи өлбүтэ.
Онон, 1923 с. тохсунньуга Саха АССР НЭП тосхолугар көһүү өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар генерал А.Н. Пепеляевы утары байыаннай дьайыы тэнийбитинэн тохтообута. Ол да буоллар Саха сирин губревкома, кэлин эдэр Саха өрөспүүбүлүкэтин салалтата ас-үөл түһээнин тиһигин ас-үөл нолуогунан солбуйбута, ол нэһилиэнньэ бэйэтин бородууксуйатын ордугун, судаарыстыбаҕа натуральнай нолуогу төлүүр түбэлтэтигэр, бэйэтэ холкутук дьаһайарыгар кыах биэрбитэ. Саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэҕэ көһүү Саха сирин экэниэмикэтин салалтатын бары тиһигин уларыйыытыгар тэрилтэ ис боппуруостарын уонна хаһаайыстыба олоҕун бэрээдэктииргэ бэйэ быһаарыы ылынарыгар суоллары арыйбыта.